Rewolucja Xinhai i Republika Chińska

Rewolucja Xinhai (1911)

Po interwencji zbrojnej Niemiec, Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji, Japonii, Rosji, Austro-Węgier i Włoch w Chinach, w 1901r. upadło powstanie bokserów, wymierzone bardziej w obcokrajowców niż władzę cesarską. Chiny de facto stały się pół-kolonią zachodnich mocarstw. W wielu miastach (np. Pekin, Szanghaj) utworzono enklawy zamieszkałe przez białych przybyszów, chronione przed Chińczykami. Wkrótce zaczęły się tworzyć pierwsze opozycyjne ugrupowania republikańskie. W 1905r. walkę o wyzwolenie Chin podjęła Liga Związkowa założona przez Sun Jat-sena (doktora nauk medycznych zachodniej medycyny!). Sformułował on program Ligi w postaci 3 zasad: nacjonalizmu (obalenie dynastii Qing), demokracji (ustanowienie republiki) i dobrobytu ludu (zrównanie w prawach do ziemi). W 1907 roku Liga rozpoczęła walkę z wojskami cesarskimi, ale po tygodniu poniosła klęskę. W tym samym roku wybuchły kolejne cztery antymandżurskie powstania, a w 1908 jeszcze dwa - wszystkie zakończyły się klęską. W 1908r. zmarł cesarz Guangxu, a wkrótce potem cesarzowa Cixi, a na tronie osadzono zakledwie 2-letniego Pu Yi (takie było życzenie Cixi). W 1911r. z inspiracji Ligi Związkowej wybuchło powstanie w Wuchangu, które zapoczątkowało rewolucję Xinhai. Po opanowaniu Wuchangu armia rewolucyjna w przeciągu kilku tygodni opanowała czternaście południowych prowincji, całkowicie likwidując znajdującą się tam armię cesarską. 29 grudnia 1911 w Nankinie zgromadzenie przedstawicieli zrewolucjonizowanych prowincji proklamowało Republikę Chińską i wybrało Sun Jat-sena na tymczasowego prezydenta (Oficjalna data proklamacji to 1.01.1912r.).

Rząd republikański niemal natychmiast wydał serię dekretów, w których m.in. zakazano krępowania stóp, palenia opium, tortur i wywożenia chińskich robotników za granicę. Pomimo proklamacji Republiki, jej władza rozciągała się jedynie do rzeki Jangcy, zaś północne Chiny wciąż znajdowały się pod panowaniem rezydującego w Pekinie cesarza. Dążąc do rozwiązania sytuacji Sun Jat-sen zawarł w styczniu 1912 roku tajne porozumienie z cesarskim ministrem, generałem Yuanem Shikai, na mocy którego zobowiązał się przekazać mu władzę, jeśli ten doprowadzi do abdykacji cesarza. Pod naciskiem generała Yuana 12 lutego 1912 roku cesarzowa Longyu ogłosiła abdykację małoletniego cesarza Puyi, w zamian za gwarancje ze strony rządu republikańskiego, nazywane Przyrzeczeniem dobrego traktowania. Tego samego dnia opublikowano edykt o detronizacji dynastii Qing. Cesarstwo Chińskie, po ponad 2000 lat trwania upadło ostatecznie. Rząd republikański zobowiązywał się do uznania władzy cesarza nad Zakazanym Miastem i traktowania go jako głowy obcego państwa. Dynastia Qingów miała także m.in. zachować cały majątek i otrzymywać ze skarbca Republiki stałą pensję. Republikanie, zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami, podzielili się władzą z dawnymi zwolenikami cesarza - 1 kwietnia Sun Jat-sen ustąpił ze stanowiska na rzecz Yuana Shikai. Republika Chińska uznana została na arenie międzynarodowej (za wyjątkiem Mongolii Zewnętrznej i Tybetu, które ogłosiły niepodległość). Z rozkazu Yuana stolicę przeniesiono z Nankinu ponownie do Pekinu.

Republika Chińska

W sierpniu 1912 roku Sun Jat-sen założył Partię Narodową - Kuomintang. Na podstawie uchwalonej w Nankinie tymczasowej konstytucji rozpisano wybory, które wygrał Kuomintang wygrał. Yuan Shikai zdelegalizował Kuomintang, rozwiązał parlament i wprowadził dyktaturę, co doprowadziło do wybuchu walki o władzę pomiędzy nim a Sunem. W kraju doszło do drugiej rewolucji, w  trakcie której Sun i wojska wierne Kuomintangowi próbowały obalić reżim Yuana. Po wybuchu I Wojny Światowej, w 1915r. Yuana wsparli Japończycy. Dawny carski generał ogłosił się Cesarzem! Niedługo potem jednak zmarł. W latach 1912–1927 w południowych Chinach działały trzy rządy (w Nankinie, Kantonie i Wuhanie), a w walce o władzę ścierali się zwolennicy Kuomitangu i dawni poplecznicy Yuana. W kraju zaczęły się organizować kółka marksistowskie, z których w 1921 powstała Komunistyczna Partia Chin. Na początku 1924r. Sunowi udało się zreorganizować i scalić Kuomintang w hierarchiczną strukturę, wzorowaną na partii bolszewickiej i doprowadzić do połączenia z Partią Komunistyczną - powstała Armia Narodowo-Rewolucyjna.

Dowodzący armią generał Czang Kaj-szek, następca zmarłego Sun Jat-sena zerwał w 1927r. współpracę z komunistami, dokonał masakr ich zwolenników i utworzył nowy rząd w Nankinie. W odpowiedzi na te działania, działacz komunistyczny - Mao Zedong - założył Armię Ludowo-Wyzwoleńczą. Przez kolejne lata trwały potyczki pomiędzy nacjonalistami Czang Kaj-szeka (II rewolucyjna wojna domowa 1927-1937), a odradzającymi się w kolejnych powstaniach komunistami. Do walk zaczęła się mieszać Japonia. W 1932 Japończycy proklamowali utworzenie marionetkowego Państwa Mandżurskiego (Mandżukuo) z Puyi jako cesarzem mandżurskim. Po opanowaniu Mandżurii, w 1937r., Japończycy uderzyli na Chiny właściwe, rozpoczynając długą wojnę chińsko-japońską (1937-1945). W latach 1937–1938 Japończycy opanowali znaczne obszary Chin z Pekinem, Szanghajem, Nankinem i Kantonem. Wojska chińskie, zjednoczone chwilowo wobec wspólnego wroga, kontrolowały obszar środkowych i zachodnich Chin (stolicę przeniesiono do Chongqingu nad rzeką Jangcy). O klęsce Japonii przesądziło zrzucenie przez Amerykanów bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki (6 i 9 sierpnia 1945) oraz wojna wypowiedziana 9 sierpnia Japonii przez ZSRR (Armia Czerwona zajęła Mandżurię). Pomimo amerykańskich mediacji i wstępnego porozumienia pomiędzy Czang Kaj-szekiem a komunistami w sprawie utworzenia rządu koalicyjnego, Czang Kaj-szek podjął działania zbrojne przeciwko siłom komunistycznym, co zapoczątkowało III rewolucyjną wojnę domową (1946-1949). W zajętym Pekinie komunistyczny bojownik - Mao Zedong proklamował 1 października 1949r. utworzenie Chińskiej Republiki Ludowej, a do końca roku całe Chiny zostały opanowane przez siły komunistyczne.

Tajwan

Czang Kaj-szek i jego rząd znaleźli schronienie na wyspie Formoza (obecnie Tajwan), kontynuując tam Republikę Chińską. Trwa ona tam do dzisiaj, w sporze z ChRL, czasem pod nazwą Chińskie Taipei, żeby nie drażnić ChRL. Jeszcze niedawno rząd Republiki Chińskiej uznawał, że jest jedyną legalną władzą państwa chińskiego, obejmującego całość obszaru dzisiejszych Chin i Mongolii a także część zajętych przez Rosję i Indie, lecz wskutek zwycięstwa rebelii komunistycznej na kontynentalnej części Chin, musiał przenieść się „tymczasowo” ze swojej konstytucyjnej stolicy Nankin na wyspę Tajwan. Obecnie władze na Tajwanie zrezygnowały już z roszczeń o Chiny kontynentalne, ale mają wielkie nadzieję na całkowite oderwanie się od ChRL i utworzenie w pełni suwerennego państwa. A dla Komunistycznej Partii Chin Tajwan to zbuntowana chińska prowincja. A co na to społeczność międzynarodowa? Dopóki bardzo komunistyczne Chiny były „złe”, wiele krajów uznawało Republikę Chińską na Tajwanie, która była nawet reprezentantem Chin w ONZ (do 1971r.). Zbliżenie Chin Ludowych i USA na początku lat '70 XX w. oraz naciski władzy ChRL spowodowały, że Republika Chińska uznawana jest tylko przez 17 mało znaczących państw.